— Nafarroa —
Zugarramurdi Nafarroako herri txiki bat da, Frantziar mugarekin mugakidea, sorginkeriarekin eta Inkisizioaren historiarekin estuki lotua. 300 biztanle inguruko herri honetan Euskal Herriko enklabelik ezagun eta misteriotsuenetako bat gordetzen da: kobazuloa, akelarreen eszenatokia.
Zugarramurdiko kobazuloa, Sorginen Leizea, 120 metro inguruko luzerako tunel natural bat da, erreka baten erozioak sortua. Hainbat herri batzuetako biztanleak akelarre edo gaueko bilera paganoak ospatzen omen ziren gune bat da, XVII. mendearen hasierako inkisizio-prozesuetan kondenatu zirenak.
1610eko Logroñoko Auto de Fea Zugarramurdiko prozesu inkisitorialaren momenturik ospetsuena da. Hamaika pertsonari heriotza-epaia eman zitzaien, gehienak Zugarramurdiko eta inguruko herrietako emakumeak, sortginkeriagatik kondenatu zirenak. Horietako sei jada hilak ziren eta beren efigiak erre ziren.
Gaur egun, Zugarramurdi herria kobazuloa, Sorginen Museoa eta Pirinioko paisa-ingurune ederra bisitatzera datozen turisten helmuga ospetsua da. Udara amaieran, herriko jaiek zikiro jate (ardi erre handia) biltzen dute, milaka lagun erakartzen dituen ospakizun kolektibo batean.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Zugarramurdi, Nafarroako ipar-mendebaldeko herri txikia Frantziar mugarekin mugakidea, Penintsula Iberikoko sorginkeria-ikurra den leku bat da eta Inkisizioaren historiako gertakaririk lazgarrienetako baten eszenatokia. 1610eko Logroñoko Auto de Fe-ak Europako sorgin-prozesurik ospetsuenetako bat izan zen, eta Zugarramurdiko izena behin betiko lotu zuen misterioarekin, mito herrikoiarekin eta heriotza epaituarekin.
Herriaren inguruko kobazulo naturala, Sorginen Leizea, dimentsio handiko tunel bat da Olabidea erreka-ibilguak sortua, eta bertako elezahar eta tradizio guztien gailurra da. Lekuaren tamainak eta giro naturalak, erritik distantzia txikira baina bere iluntasun naturalarekin eta erreka-soinuarekin isolatua, akelarreen eszenatokitarako egokia egiten dute bere haritzezko ingurunean.
Zugarramurdiko Sorginen Museoak XVII. mendeko sorginkeriaren prozesuak azaltzen ditu eta aldi berean tokiko eguneroko bizitza eta tradizio-ondare aurkezten du. Udara amaierako zikiro jatea, zelaian ardi erditik bi mila pertsonak elkarrekin jaten dituen ekitaldia, Zugarramurdik bizirik mantentzen duen komunitatearen tradizioen adibide bizia da, bere inkisizio-ospea baino aktiboagoa eta osagarriagoa.
