— Nafarroa —
Zugarramurdi Nafarroako Pirinioetako herri txiki bat da, sorginkeriarekin eta akelarreen kondairekin duen loturagatik mundu osoan ezaguna. Frantziako mugatik 4 kilometrora eskas kokatua, 200 biztanle inguruko enklabe hau Nafarroako helmuga bisitatuenetako bat bihurtu da.
Zugarramurdiren ospea batez ere 1610eko Inkisizioaren prozesuei zor zaie, Logroñoko Auzitegiak sorginkeriaz akusatutako bizilagun ugari kondenatu zituenean. Garaiko lekukotasunen arabera, sorginek herritik gertu dagoen koba handian ospatzen zituzten beren akelarreak, Deabrua irudikatzen zuen aker batek gidatuta.
Sorginen Museoak, ospitale zahar batean kokatuak, XVII. mendeko eguneroko bizitzari eta sorginkeriaren prozesu handira eraman zuten inguruabarrei buruzko ibilbide interesgarria eskaintzen du. Bisitak tragedia posible egin zuen testuinguru historiko eta soziala ulertzeko aukera ematen du.
Sorginetatik harago, Zugarramurdi berezko xarma duen herria da: harrizko baserriak, kale estuak, eliza erromanikoa eta, batez ere, Pirinioaren adarretan kokatutako ingurune natural pribilegiatua. Udako solstizioan ospatzen den Akelarrearen festak milaka bisitari biltzen ditu urtero.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Zugarramurdi, Nafarroako ipar-mendebaldeko muturrean eta Frantziako mugatik kilometro gutxira kokatua, euskal folklorearen historiako eta Iberiar penintsulako jazarpen inkisitorialaren historiako oihartzun gehien dituen izenetako bat da. Bere kobak Espainiako iparraldeko sorginkeria-prozesu handienaren epizentroa izan ziren 1609-1610ean, eta herriak lau mende daramatza bere biztanleek harrotasun kulturalaren eta kontzientzia historiko kritikoaren arteko nahasketaz kudeatzen duten ospearekin bizitzen.
Herria bera, kobetatik aparte, Nafarroako herri-arkitektura duen komunitate txikia da, eta inguruko gehienek baino hobeto gorde du herrixka tradizionalaren izaera. Hareharrizko baserriek eta harriztatutako kaleek, Nafarroako iparraldeko pagadi hezeek inguratuta, laino-egunetan inkisidoreek beren aktetan hain xehe eta hainbeste fantasiaz deskribatu zituzten gaueko bileren eszenatokirako irudikatuko genukeen itxura bera hartzen dute.
Zugarramurdiko Sorginen Museoak, herrian bertan kokatuak, 1610eko gertakarien irakurketa eskaintzen du, sentsazionalismotik askoz harago doana, benetan gertatu zena historikoki ulertzeko. Euskal sorginen folklore benetakoaren eta deabruaren agente gisa eraikitako sorgin inkisitorialaren arteko bereizketa, epaitu zituzten pertsona zehatzen historia eta jazarpen mota hauek gizarte-tentsio handieneko uneetan zergatik sortzen ziren hausnartzea dira ikuspegi eredugarria duen museo baten ardatzak.
Zugarramurdik urtero abuztuan sorginen festa ospatzen du. Benetako tragedia historiko baten berreraikuntza festiboak dakarren anbiguotasun guztiarekin, ospakizun horrek herria turismo-helmuga aktibo bihurtzen lagundu du, komunitate oso txiki baterako baliabide ekonomikoak sortuz. Biktimen memoria errespetuzkoaren eta haiek demonizatu zituen mitoaren ospakizun festiboaren arteko tentsioa leku honen konplexutasunaren parte da, erantzun errazik ez duen baina gogoetarako benetan interesgarria den konplexutasuna.
