Anboto mendia
Aatxe ekaitzetan zehar galopan ibiltzen den gailurra.
Tximisten Zezena
— Aatxe zeruko suaren artean galopan —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Anbotoko sima eta kobak
- • Izena euskaraz: Tximisten zezena
- • Izakiak: Aatxe, Mari
- • Motiboak: ekaitza, sua, babesa, zigorra
- • Kronologia: Antzinako ahozko tradizioa
Kondaira
Hodei beltzek Anbotoko gailurrak estaltzen dituztenean eta trumoiak haranen artean burrunba egiten duenean, zaharrek badakite Aatxe bere leizetik atera dela. Begiak txingar piztuak bezalakoak dituen zezen gorria ekaitz handiekin agertzen da, gandorretan galopan, tximistek haren suzko ilea argitzen duten bitartean.
Esaten dute bere begietako sua lurraren sakonean erretzen den su bera dela, Marik bere betiko bizilekua duen lekuan. Aatxe ekaitzaren mezularia da, zeruko haserrea iragartzen duen heraldoa. Haren apoak zapaltzen duen tokian tximista erortzen da, eta haren orroa entzuten den tokian trumoia lehertzen da.
Ekaitz batean Aatxe igarotzen ikusi duten artzainek kontatzen dute zezenak zuzenean begietara begiratu ziela bere begirada gori-goriarekin. Zintzo bizi izan zirenek bake arraro bat sentitu zuten piztiarengandik zetorrela. Zezenak bere bidea jarraitu zuen kalterik egin gabe.
Baina sekretu ilunak ezkutatzen zituztenek edo aitortu gabeko krimenak egin zituztenek izututa ihes egin zuten, Aatxeren orroek atzetik jarraituta, etxeetan dardarka babestu arte. Tximisten zezena epaile eta borrero zen horrela, garbiak eta errudunak begirada bakar batekin bereizteko gai.
El toro de fuego que cruza el cielo vasco anunciando la tormenta
Marik zeruan zehar egiten dituen deuseztapenetan hartzen dituen edo deitzen dituen forma anitzen artean, suzko zezena ikusgarrienetakoa eta beldurgarrienetakoa da. Proportzio izugarriko animalia bat, ilea erabat sutan duena, zerua tximista baten abiaduran zeharkatzen duena, beheko gizakiek meteoroekin nahasten dituzten txinparta rastro bat utziz.
Aatxe, bere forma bovinoan, irudi honen balizko jatorrietako bat da, baina suzko zezenaren aireko bertsioak pertsonaia indibiduala gainditzen du euskal kosmobisioan tximistaren botere suntsitzaile eta purifikatzailearen sinbolo zabalagoa bihurtzeko. Ondoren datorren trumoia literalki hodeien gaineko apata horien inpaktua da.
Suntsitzen duen sua eta berritzen duena bera dira
Antzina tximistak erretako landak sarri askotan bereziki emankorrak gertatzen ziren hurrengo denboraldietan, nekazarien behaketak zezen zerutiarraren ekintza aparentoki suntsitzailearen barruan ezkutatutako aztarna onuragarri gisa interpretatzen zuena. Suntsipena eta berroneratzea ez ziren kontrakoak, prozesu beraren bi fase baizik.
Suzko zezena zerua zeharkatzen ikustea berehala babesteko seinalea zen noski, baina baita natura-indar handiak gizakiaren etsai soilak ez direla gogorarazteko aukera bat ere, baizik eta giza bizitzak moldatu ditzakeen baina deuseztatu ezin ditzakeen lege propioei erantzuten dieten botereak.
