— Lapurdi —
Sarako lezeak Lapurdiko Sara herri xarmagarrian kokatutako barrunbe-multzoa dira, Atxuria mendiaren magalean. Lurpeko konplexu hau duela 40.000 urte baino gehiagotik izan da gizakiaren bizileku, eta Pirinioetako eskualdeko historiaurreko aztarnategi garrantzitsuenetako bat bihurtu da.
Bisita gidatuak gutxi gorabehera 900 metroko galeriak zeharkatzen ditu, lurpean 60 metroko sakoneraraino jaitsiz. Ibilbidean zehar formazio geologiko ikusgarriak ikus daitezke, hala nola estalaktitak, estalagmitak eta zutabeak, bai eta Goi Paleolitoan giza presentzia egiaztatzen duten labar-grabatu eta margoak ere.
Baina Sara ez da soilik historiaurrea. Herri-irudimenean, kobazulo hauek lamien eta izaki magikoen kondairekin estuki lotuta daude, tradizioaren arabera beren sakoneretan bizi baitziren. Inguruko artzainek ilargi beteko gauetan mendiko erraietatik sortzen ziren argi misteriotsuen eta kantuen istorioak kontatzen zituzten.
Sara herriak, Frantziako herririk ederrenetako bat izendatuak, bisita ahaztezina osatzen du. Bere ohiko baserriek, estela diskoidaldun hilerria duen elizak eta Larrun mendiaren natura-inguruneak ipuin-agertoki bat sortzen dute, euskal kulturarik jatorrenean murgiltzera gonbidatzen duena.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Sarako kobazuloak, izen bereko Lapurdiko udalerrian, Ipar Euskal Herriko turismo-helmuga bisitatuenetako bat dira, eta espeleologia turistikoa eta euskal folklorea naturaltasun handienarekin elkartzen diren puntuetako bat. Haien galeriak, Pirinio atlantikoaren inguruko karst kareharritsuan eratuak, edertasun handiko formazio estalagmitikoak eta milioika urtetan zehar hedatzen den historia geologikoa gordetzen dituzte.
Ipar Euskal Herriko ahozko tradizioak kobazulo hauetan kokatzen du, eta Sara eta Ainhoaren arteko muinoen magalak zulatzen dituzten barrunbe ugaritan, lamiek Pirinioaren iparraldeko isurialdean zuten bizileku gogokoena. Inguruko artzainek kontatzen zuten gau epeletan galerien barruko arroka hezearen gainean urrezko orraziaren tintina entzun zitekeela, eta kanpotik ikusitako zuzi-argi lausoak gizakia ez zen norbait sakonetan bizi zela baieztatzen zuela.
Sara herria ere bada, bere kobazuloetatik aparte, Lapurdiko herririk fotogeniko eta bere horretan mantenduenaetako bat, XVII. mendeko elizarekin, plazan duen pilotalekuarekin eta zurezko egitura gorriz ederki kontserbatutako fatxada zuriko baserriekin. Arkitektura tradizionalaren, muino berde suitzarren antzeko paisaiaren eta Pirinioetara hurbiltasunaren konbinazioak helmuga oso bisitatua bihurtzen du, baina hurbileko kostaldeko herriak baino gutxiago masifikatua.
Sarako lezeak bisitatzea Pirinio atlantikoaren geologia barrutik ezagutzea ere bada. Horrela ulertzen da gainazaletik ikusten den paisaia berde eta leuna urak harkaitzean etengabe zizelkatzen dituen galeria eta ganbera mundu baten sabaia dela, giza denboraren edozein eskala gainditzen duen pazientziaz.
