— Lapurdi —
Sarako Lezeak Lapurdi probintziako Sara herri xarmagarrian kokatutako barrunbe-multzoa dira, Atxuria mendiaren magalean, Frantziar Euskal Herrian. Lurpeko konplexu honek duela 40.000 urte baino gehiagotik gizakiaren bizitokia izan da, eskualde pirineoko aztarnategi prehistoriko garrantzitsuenetako bat bihurtuz.
Bisita gidatuak gutxi gorabehera 900 metroko galeria zeharkatzen ditu, 60 metroko sakoneraraino lurpean jaitsiz. Ibilbidean zehar formazio geologiko ikusgarriak —estalaktitak, estalagmitak eta zutabeak— mires daitezke, bai eta Goi Paleolitoan giza presentzia egiaztatzen duten labar-grabatu eta margoak ere.
Baina Sara ez da soilik historiaurrea. Herri-irudikapen kolektiboan, kobazulo hauek lamien eta izaki magikoen elezaharekin estuki lotuta daude, tradizioaren arabera beren sakoneretan bizi zirenak. Inguruko artzainek argi misteriotsu eta mendiko erraietatik sortzen ziren kantuak kontatzen zituzten ilargi beteko gauetan.
Sara herria, Frantziako herrietako ederrenetako bat izendatua, bisita ahaztezinak osatzen du. Bere ohiko baserriak, bere estela diskoidaldun hilerriarekin duen eliza eta Larrung mendiaren natur inguruneak ipuin-agertoki bat sortzen dute, euskal kulturaski jatorrenenean murgiltzera gonbidatzen duena.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Sarako kobazuloak, izen bereko Lapurdiko udalerrian, Frantziar Euskal Herriko turismo-helmuga bisitatuenetako bat dira eta espeleologia turistikoa eta euskal folklorea naturaltasun handienarekin elkartzen diren puntuetako bat. Bere galeriak, Pirinio atlantikoaren inguruko karst kareharritsuan eratuak, edertasun handiko formazio estalagmitikoak eta milioika urtetan zehar hedatzen den historia geologikoa gordetzen dute.
Frantziar Euskal Herriko ahozko tradizioak kobazulo hauetan kokatzen du, eta Sara eta Ainhoaren arteko muinoen magalak zulatzen dituzten barrunbe ugaritan, lamien egoitza gustukoena Pirinioko isurialde septentrionalean. Inguruko artzainek deskribatzen zuten nola gau epeletan galeria barruko arroka hezearen gainean urrezko orraziaren tintinak entzun zitezkeen, eta nola kanpotik ikusitako zuzi argi lausoak norbait gizakia ez zena sakonetan bizi zela baieztatzen zuen.
Sara herria ere bada, bere kobazuloetatik aparte, Lapurdiko fotogeniko eta bere horretan mantendenetako bat, XVII. mendeko elizarekin, plazan duen pilotalekuarekin eta zurezko entramatu gorriz ederki konserbatutako fatxada zuriko baserriekin. Arkitektura tradizionalaren, muino berde Suitzarren antzeko paisaiaren eta Pirinioetara hurbiltasunaren konbinazioak hurbileko kostaldeko herriak baino bisitaketa gutxiagoko helmuga oso bisitatua bihurtzen du.
