— Nafarroa —
Leireko monasterioa Espainiako iparraldeko monumentu multzo garrantzitsuenetako bat da, Nafarroako antzinako erresumaren sorleku espiritualetako bat. Leireko mendilerroaren oinetan, Yesako urtegiari begira kokatua, zentro espiritual eta kultural izan da mila urte baino gehiagoz.
Monasterioaren jatorria IX. mendera doa, musulmanen inbasiotik ihes egindako monjeen babesleku zen garaira. Bere distira-garaia Nafarroako Erresumaren sorrerarekin bat dator, haren lehen erregeak kriptan ehortzi baitzituzten. 1057an sagaratutako elizak edertasun handiko elementu erromanikoak uztartzen ditu.
San Virilaren kripta, zutabe sendo eta kapitel arkaikoekin, erromaniko penintsularreko espaziorik iradokitzaileenetako bat da. Kondairaren arabera, Virila abadea txori baten kantua entzuten geratu zen, eta monasteriora itzuli zenean 300 urte igaroak ziren.
Gaur egun, monasterioan bizi den komunitate beneditarrak kantu gregorianoaren tradizioa bizirik mantentzen du. Bezperak eta bestelako ospakizun liturgikoek bisitariari monasterioaren Erdi Aroko tradizioarekin zuzenean lotzen den esperientzia espiritual batean parte hartzeko aukera ematen diote.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Leireko San Salbatore monasterioa, Leireko mendilerroaren hegoaldeko isurialdean kokatua, Nafarroako Errege Bardeen gainean, Espainiako iparraldeko monumentu erromaniko ikusgarrienetako bat da eta euskal-nafar lurralde osoko dentsitate historiko handieneko gune espiritualetako bat. XI. mendeko kripta, kapitel landu bikainak dituzten zutabeekin eta garaiko eraikuntza-logikari desafio egiten diola dirudien kanoi-ganga beheratuarekin, Nafarroako erromanikoaren arkitekturarik onenetakotzat jotzen dute aditu askok.
Monasterioa Iruñeko Erresumaren egoitza izan zen IX. eta X. mendeetan, eta barruan hainbat errege nafar daude ehortzita, haien hilobiek eliza nagusian Penintsulako iparraldeko Erdi Aroko eskultura funerarioaren katalogo ikusgarria osatzen dutelarik. Leku honetan monastikoen presentziak, etenak izan baditu ere inoiz behin betiko abandonatu gabe, bizitako denboraren metaketa bat ematen dio multzoari, hormetako harrian fisikoki hautematen dena.
1954an berriztatzeaz geroztik Leiren bizi diren monje beneditarrek egunean hainbat aldiz kantatzen dute ofizio dibinoa gregorianoz, eta kantu horiek kripta erromanikoan entzutea Espainiako iparraldeko eliza-espazio batek eskain dezakeen esperientzia akustikorik indartsuenetako bat da. Arkitekturak, akustikak eta kantuak erlijio hutsa gainditzen duen eta dimentsio afektibo unibertsalagoa hartzen duen zerbait sortzen dute.
Virilaren kondaira, txori baten kantua entzuten minutu batzuk igaro zirela uste izan zuen baina hirurehun urte igaro zirela jakin zuen monjearena, Leireri lotutako kontakizunik ezagunena da. Betikoarekin kontaktuan denbora eten egiten den gai unibertsal baten bertsio nafarra da, eta Leire, bere kantu gregorianoarekin eta mila urteko kriptarekin, istorio honetarako aurki daitekeen eszenatokirik sinesgarriena da.
