— Nafarroa —
Leireko Monasterioa Nafarroako monumentu erlijiosorik garrantzitsuena da eta Penintsula Iberikoko Erdi Aroko erainkuntzarik bikainenetako bat. Yesa urtegiaren gaineko mendilerroan kokatua, monasterioak Nafarroako Erresumaren historiako lehen mendeetan funtsezko parte-hartzea izan zuen.
Monasterioa IX. mendean sortu zen eta Nafarroako lehen erregeen panteoi bihurtu zen, bere kripta erromatarra Europako erromaniko primitiboaren xedeenik ikusgarrienetiko bat izanik. Kapitel lodiez eta forma irregularrez osatutako zutabeen multzoak gure egunera arte heldu den espazio sakratu ahaztezinak bat sortzen du.
Leireren bizi-zikloa Nafarroako Erresumaren gorabeherak jarraitu zituen: ospea egun oparoetan, gainbehera erreforma garaian eta berpopilatze XX. mendean, monje beneditarrek komunitatea berrezarri zutenean. Gaur egun, monjeen kantu gregorianoak ospezko mugalde-alde batean oihartzuna sortzen du, bisitariak kontenplazio artean murgiltzen dituen giro berezia sortuz.
Monasterioa inguratzen duen paisaia edertasun ikaragarrikoa da: Leireko mendilerroa bere pago- eta aritz-basoekin, Yesako urtegia bere urdin intentsuekin eta Nafarroako Pirinio aurrekoa ikusgai horizontean. Leira Donejakue Bide nafar osoko punu bisitatuenetako da.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Leireko Monasterioa, Nafarroako Yesako udalerrian mendilerroko gandorretan kokatua, Penintsula Iberikoko eliz-eraikin antsinokoenenetako batean liturgia kristauaren jarraipena gordetzen duen lekua da gutxienez XI. mendetik gelditu gabe. Monasterioak Nafarroako Erresumaren sorreran izan zuen garrantziak funtsezko gune bihurtu zuen mendez mende, nafar erregeen jatorriari eta legitimazioari nahitaez lotua.
Monasterioak gorde duen elementu guztietatik, XI. mendeko kripta erromanikoa da Penintsulako erromaniko primitiborik garrantzitsuena. Zutabe motzak, dentsitate zorabiatzeko batean jarrita, kapitel irregularrak eta geometrikoak dituztelarik, gogoeta pertsonalera gonbidatzen duen dimentsio espiritualeko espazio bat osatzen dute, eraikin erlijioso handien efektu ohizkoetatik oso bestelakoa.
Gaur egun Leireko monasterioa betetzen duen komunitate benediktarrak, XX. mendearen erdialdera berrezarritakoa Moissac-etik (Frantziar monastegio bat) etorritako monjeek, kantu gregorianoko tradizio bat mantentzen du, zonaldean liturgia musikalaren kalitate onenaren artean estimatzen dena. Liturgia batean parte hartzeak, kripta erromanikoan, bisitari fededunei zein lakoei esperientzia bat eskaintzen dizkiete, Erdi Aroko monastegioko erritualaren ezaugarria den denboraren kontzientzia aldatzen duena.
