Bidegurutzeak
Zezengorri bidaiarien zain dagoen bidegurutzeak.
Bidaiari jazarria
— Zezengorriarekin izandako topaketaren lekukotasunak —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herriko bidegurutze eta bideak
- • Izena euskaraz: Bidaiari jazarria
- • Izakiak: Zezengorri, gaueko bidaiariak
- • Motiboak: jazarpena, zigorra, gaueko tabua
- • Kronologia: Antzinako ahozko tradizioa
Kondaira
Gauerdia zen Aizarnazabalgo Joseba Azpeitiko ganadu azokatik etxera zetorrenean. Bazekien ez zuela hain berandu ibili behar mendiko bidezidorretan, baina tabernako ardoak adore faltsua eman zion. Bost bide elkartzen ziren bidegurutzera iritsi zenean, harriek dardara egin zuten orro bat entzun zuen.
Itzaletatik Zezengorri agertu zen, odola bezain gorria zen zezena, begiak txingarren hondarrak bezala sutan zituena. Ez zen animalia arrunta: azalaren inguruan distira gorrixka zerion eta gaua argitzen zuen, eta lurra zapaltzen zuenean, harrietatik txinpartak jauzten ziren. Piztiak adarrak Josebaren aldera makurtu zituen.
Gizonak inoiz baino azkarrago egin zuen korrika, munstroaren hats beroa bizkarrean sentituz. Zezengorrik ez zuen marru egiten: hizkuntza guztien aurreko hizkuntza batean orro egiten zuen, gauaren orduak profanatzera ausartzen zena madarikatuz. Josebak estropezu egin, erori eta piztia bere gainera zetorrela ikusi zuen.
Baina amonak irakatsitako otoitz bat gogoratu zuen, euskarazko hitz zaharrak, eta azken hatsarekin esan zituen. Zezengorri gelditu egin zen, geldiarazita bezala. Josebak begiak ireki zituenean, egunsentia zen eta piztia desagertua zen. Zezena egon zen lurrean, belarra ferra-itxuran kiskalita zegoen. Josebak ez zuen berriro inoiz gauez ibili nahi izan.
Lotutako izakiak
Iturriak eta dokumentazioa
- J.M. Barandiaran (1972): Mitología Vasca
- R.M. Azkue: Euskalerriaren Yakintza
- Gipuzkoako ahozko tradizioa
Ibiltaria inoiz harrapatu gabe jazartzen duen irudia
Euskal tradizioko kontakizunik larrigarrienetakoen artean amaigabeko jazarpenarenak daude: gaueko bideetan bidaiari bakartiaren atzetik agertzen den irudia, hurbildu gabe baina desagertu gabe distantzia bera gordetzen duena. Ez du mehatxatzen, ez du hitz egiten, jarraitu besterik ez du egiten.
Bisita mota honen alderik asaldagarriena ez da berehalako arriskua, baizik eta egoera konpondu ezina. Korrika egiteak ez du distantzia laburtzen, gelditzeak ere ez du itzala desagerrarazten. Jarraitzaile ikusezinak itxuraz arau bat errespetatzen du, zuzenean jardutea galarazten diona baina orduetan presentzia zapaltzaile hari eusteko aukera ematen diona.
Etxe baten argira iristea, erremedio eraginkor bakarra
Onartutako konponbide bakarra jendea bizi zen etxe baten argira edo egunsentiaren lehen argitasunera iristea zen. Jarraitzailea beti gelditzen zen atalase horien aurrean, haiek zeharkatu ezina bere izaeran idatzita balego bezala. Abiapuntutik lehen etxe ikusgarrira arteko bidea laburra bazen, bidaiariak pauso bizian egiten zuen aurrera gehiegi izutu gabe.
Inoiz ukitzen ez duen baina inoiz uzten ez duen jazartzailearen irudi hau euskal tradizioak antsietate sakona edo espazio ireki eta ilunetan sentitzen den babesgabetasuna adierazteko garatu zuen metaforarik zehatzenetako bat da. Beldurrak ere bere mitologia propioa du, eta itxura ematen dioten pertsonaia propioak ere bai.
